Өзен шаянының заттар тасымалдау ерекшеліктері

Өзен шаяны – буынаяқтылар типіне жататын шаянтәрізді жануар. Оның ағзасында заттар тасымалдау қызметін ашық қанайналым жүйесі атқарады. Өзен шаянының қанайналым жүйесі омыртқалы жануарлардан ерекшеленеді, себебі оның қаны қан тамырлары арқылы ғана емес, дене қуыстарындағы арнайы кеңістіктер арқылы да қозғалады.

1. Қанайналым жүйесінің құрылысы

Өзен шаянының қанайналым жүйесі ашық типті. Оның негізгі мүшелері:

• Жүрек – арқа жағында, баскөкірек бөлімінің артқы тұсында орналасқан. Пішіні бесбұрышты қапшыққа ұқсайды.

• Қан тамырлары – жүректен басталып, гемолимфаны дененің әртүрлі бөліктеріне жеткізеді.

• Дене қуыстары мен синустар – гемолимфа мүшелерді жуып өтіп, заттардың алмасуына қатысады.

• Желбезектер – оттегінің қанға өтуін және көмірқышқыл газының сыртқа шығарылуын қамтамасыз етеді.

2. Заттардың тасымалдану механизмі

Өзен шаянында қанның орнына гемолимфа деп аталатын сұйықтық болады. Оның құрамында су, минералды тұздар, қоректік заттар және тыныс алу пигменті – гемоцианин кездеседі. Гемоцианиннің құрамында мыс болғандықтан, оттегімен байланысқанда гемолимфа көкшіл түске боялады.

Заттардың тасымалдануы бірнеше кезеңнен тұрады:

1. Жүрек жиырылған кезде гемолимфа жүректен қан тамырлары арқылы дене мүшелеріне қарай қозғалады.

2. Қан тамырларынан шыққан гемолимфа дене қуыстарындағы синустарға құйылады.

3. Гемолимфа ішкі мүшелерді аралап, оларға оттегі мен қоректік заттарды жеткізеді.

4. Жасушалардан көмірқышқыл газы мен зат алмасу қалдықтарын жинайды.

5. Оттегін азайтқан гемолимфа желбезектерге бағытталады.

6. Желбезектерде гемолимфа оттегімен қанығып, жүрек маңындағы перикард қуысына өтеді.

7. Одан кейін жүректегі арнайы тесіктер арқылы қайтадан жүрекке енеді.

3. Қандай заттар тасымалданады?

Өзен шаянының гемолимфасы ағзада бірнеше маңызды қызмет атқарады:

• Оттегін тасымалдау: желбезектерде сіңірілген оттегін дене жасушаларына жеткізеді.

• Көмірқышқыл газын тасымалдау: жасушаларда түзілген көмірқышқыл газын желбезектерге алып барады.

• Қоректік заттарды тасымалдау: ас қорыту жүйесінен сіңірілген қоректік заттарды мүшелер мен ұлпаларға жеткізеді.

• Зат алмасу қалдықтарын тасымалдау: ағзада пайда болған қажетсіз заттарды бөліп шығару мүшелеріне жеткізеді.

• Қорғаныш қызметі: гемолимфадағы жасушалар ағзаны ауру қоздырғыштардан қорғауға қатысады.

4. Бөліп шығару мүшелерінің зат тасымалдаудағы рөлі

Өзен шаянында бөліп шығару қызметін жасыл бездер (антенналық бездер) атқарады. Олар бас бөлімінде, мұртшаларының түбіне жақын орналасқан. Жасыл бездер гемолимфадан зат алмасу қалдықтарын сүзіп, артық су мен тұздардың шығарылуына қатысады.

5. Өзен шаянының зат тасымалдау жүйесінің ерекшеліктері

Өзен шаянының зат тасымалдау жүйесіне тән негізгі ерекшеліктер:

• Қанайналым жүйесі ашық типті.

• Қанның орнына гемолимфа айналады.

• Қан қозғалысын арқа жағында орналасқан жүрек қамтамасыз етеді.

• Гемолимфа дене мүшелерін тікелей жуып өтеді.

• Тыныс алу мүшесі – желбезек.

• Оттегін тасымалдауға құрамында мыс бар гемоцианин пигменті қатысады.

• Қанайналым жүйесі тыныс алу, қоректену және бөліп шығару жүйелерімен тығыз байланысты.

Қорытынды:

Өзен шаянында заттардың тасымалдануы ашық қанайналым жүйесі арқылы жүзеге асады. Жүрек гемолимфаны қозғалысқа келтіреді, ал гемолимфа оттегін, қоректік заттарды және зат алмасу өнімдерін тасымалдайды. Желбезектер газ алмасуды, ал жасыл бездер артық су мен зиянды қалдықтарды шығаруды қамтамасыз етеді. Осы жүйелердің бірлескен жұмысы өзен шаяны ағзасындағы тіршілік әрекеттерінің қалыпты жүруіне мүмкіндік береді.