литосфералық катаклизм пайда болуы себеп салдары өтініш​

Литосфералық катаклизмдер — Жердің қатты қабығында, яғни литосферада жүретін күшті табиғи өзгерістер мен апаттар. Оларға жер сілкінісі, жанартау атқылауы, цунами, тау опырылуы, көшкін және жер қыртысының жарылуы жатады.

Литосфералық катаклизмдердің пайда болу себептері

Негізгі себеп — Жердің ішкі энергиясы мен литосфералық тақталардың қозғалысы. Жер қыртысы біртұтас емес, ол бірнеше ірі және ұсақ тақталардан тұрады. Бұл тақталар өте баяу қозғалып, бір-бірімен соқтығысады, алшақтайды немесе бірінің жанымен бірі сырғиды.

1. Литосфералық тақталардың соқтығысуы.
Екі тақта бір-біріне қарай қозғалған кезде олардың арасында үлкен қысым пайда болады. Жиналған энергия кенеттен босап шықса, жер сілкінісі болады. Тақталардың соқтығысуынан таулар да түзіледі.

2. Тақталардың бір-бірінен ажырауы.
Тақталар алшақтаған кезде жер қыртысында жарықтар пайда болады. Сол жарықтар арқылы Жердің терең қабаттарындағы ыстық магма жоғары көтеріледі. Нәтижесінде жанартау атқылауы немесе жаңа жер қыртысының қалыптасуы мүмкін.

3. Бір тақтаның екінші тақтаның астына кіруі.
Мұндай үдеріс субдукция деп аталады. Төмен түскен тақта жоғары температураның әсерінен балқып, магмаға айналады. Магманың жоғары көтерілуі жанартаулардың атқылауына әкеледі. Бұл аймақтарда күшті жер сілкіністері де жиі кездеседі.

4. Жер қыртысындағы жарылымдар.
Жер қыртысының кейбір бөліктерінде ұзын жарықтар болады. Жыныстар осы жарылымдар бойымен қозғалған кезде сейсмикалық толқындар пайда болып, жер сілкінеді.

5. Жанартау әрекеті.
Жер қойнауындағы магма, газдар және су буы үлкен қысыммен жиналады. Қысым шамадан тыс артқанда жанартау атқылап, лава, күл, тас және улы газдар сыртқа шығады.

6. Адам әрекеті.
Кейбір әлсіз жер сілкіністеріне пайдалы қазбаларды өндіру, жер астындағы жарылыстар, ірі су қоймаларын салу, мұнай мен газды шамадан тыс алу әсер етуі мүмкін. Бірақ ең ірі литосфералық апаттардың негізгі себебі табиғи тектоникалық қозғалыстар болып табылады.

Литосфералық катаклизмдердің салдары

Адамдарға әсері:
Күшті жер сілкінісі мен жанартау атқылауы адам өліміне, жарақаттарға және халықтың баспанасыз қалуына себеп болады. Апат аймағындағы адамдарды басқа жерлерге көшіруге тура келеді.

Ғимараттар мен инфрақұрылымның бұзылуы:
Тұрғын үйлер, мектептер, ауруханалар, көпірлер, жолдар мен теміржолдар қирауы мүмкін. Электр желілері, су құбырлары және байланыс жүйелері істен шығады. Газ құбырларының жарылуынан өрт туындауы ықтимал.

Цунамидің пайда болуы:
Теңіз немесе мұхит түбіндегі күшті жер сілкінісі судың үлкен көлемін қозғалысқа келтіреді. Соның нәтижесінде биік толқындар пайда болып, жағалаудағы елді мекендерді су басады.

Жер бедерінің өзгеруі:
Жер бетінде жарықтар пайда болады, кейбір аумақтар көтеріледі немесе төмен түседі. Таулар, аралдар және жаңа жанартау жыныстары қалыптасуы мүмкін. Өзен арналары өзгеріп, табиғи бөгеттер пайда болады.

Көшкіндер мен опырылулар:
Жер сілкінісі кезінде тау беткейлеріндегі тау жыныстары төмен қарай құлайды. Бұл елді мекендерді, жолдарды және өзендерді жауып қалуы мүмкін. Өзеннің бөгелуі кейіннен су тасқынын туғызады.

Қоршаған ортаға әсері:
Жанартау күлі өсімдіктерді басып, жануарлардың мекен ету ортасын бұзады. Лава ормандар мен егістік жерлерді жояды. Улы газдар ауа мен суды ластауы мүмкін.

Климатқа әсері:
Өте күшті жанартау атқылауы кезінде атмосфераға көп мөлшерде күл мен газ таралады. Олар күн сәулесінің Жер бетіне жетуін уақытша азайтып, ауа температурасының төмендеуіне әсер етуі мүмкін.

Экономикалық салдары:
Қираған ғимараттар мен жолдарды қалпына келтіруге көп қаражат жұмсалады. Өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, туризм және көлік жұмысы тоқтап, ел экономикасына үлкен шығын келеді.

Сонымен қатар литосфералық үдерістердің пайдалы жақтары да бар. Жанартау атқылауынан кейін минералдарға бай, құнарлы топырақ қалыптасады. Тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде таулар, аралдар, пайдалы қазба кен орындары және геотермалдық энергия көздері пайда болады. Дегенмен бұл үдерістер кенеттен және күшті жүрген жағдайда табиғи апатқа айналады.