Казактарды орыстандыру саясаты қандай сипатта болды?

Қазақтарды орыстандыру саясаты отаршылдық сипатта болды. Оның негізгі мақсаты — қазақ халқын Ресей империясына саяси, әкімшілік, мәдени және рухани жағынан толық бағындыру, ұлттық болмысын әлсірету, жерін, тілін, дінін және дәстүрлі басқару жүйесін империялық тәртіпке икемдеу еді.

Бұл саясат бірнеше бағытта жүргізілді.

Біріншіден, әкімшілік-саяси сипатта болды. Ресей билігі қазақ даласындағы хандық басқару жүйесін жойып, оның орнына округ, болыс, ауыл сияқты империялық әкімшілік құрылымдарды енгізді. Хандар мен сұлтандардың бұрынғы билігі шектелді немесе мүлде жойылды. Қазақ қоғамы Ресей заңдарына бағындырылып, патша үкіметіне тәуелді шенеуніктер арқылы басқарылды. Мұның нәтижесінде қазақтардың дәстүрлі саяси дербестігі әлсіреді.

Екіншіден, жерді отарлау сипатында көрінді. Қазақтардың шұрайлы жерлері тартып алынып, оған Ресейден қоныс аударған шаруалар орналастырылды. Әсіресе XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қоныс аудару саясаты күшейді. Қазақтар жайылымдық жерлерінен айырылып, көшпелі шаруашылық жүйесі дағдарысқа ұшырады. Бұл қазақ қоғамының экономикалық негізін әлсіретуге бағытталған шаралардың бірі болды.

Үшіншіден, мәдени-тілдік сипатта жүргізілді. Орыс тілі мемлекеттік басқару, білім беру, сот, іс жүргізу салаларына енгізілді. Қазақ балаларына арналған орыс-қазақ мектептері ашылды. Бір жағынан, бұл мектептер қазақтарға жаңа білім алуға мүмкіндік берді, бірақ екінші жағынан, олардың мақсаты империяға қызмет ететін жергілікті кадрлар даярлау және орыс мәдениетін тарату болды. Орыс тілін білетін қазақтар әкімшілік қызметке тартылып, біртіндеп империялық жүйеге бейімделді.

Төртіншіден, діни-рухани сипатта болды. Ресей билігі қазақ даласындағы ислам дінінің ықпалын бақылауға тырысты. Кей кезеңдерде православиелік миссионерлік әрекеттер де жүргізілді. Қазақтардың дәстүрлі дүниетанымы мен діни ұстанымдарына ықпал ету арқылы оларды рухани жағынан империяға жақындату көзделді.

Бесіншіден, білім беру арқылы ықпал ету сипаты байқалды. Орыс мектептері, училищелер, мұғалімдер семинариялары ашылып, оқу бағдарламалары арқылы патшаға адалдық, империялық тәртіпке бағыну идеялары насихатталды. Қазақ жастарының бір бөлігі орысша білім алып, жаңа қоғамдық көзқарас қалыптастырды. Алайда бұл үдеріс екіжақты нәтиже берді: патша үкіметі оны орыстандыру құралы ретінде қолданса, қазақ зиялылары кейін осы білімді ұлттық сананы оятуға пайдаланды.

Жалпы алғанда, қазақтарды орыстандыру саясаты зорлықшыл, отаршыл және жүйелі сипатта болды. Ол қазақ халқын бірден күшпен толық орысқа айналдыру емес, ұзақ мерзімді әкімшілік, жер, тіл, білім, дін және мәдениет арқылы империяға сіңіру саясаты еді. Бұл саясат қазақтардың ұлттық тәуелсіздігін әлсіретіп, дәстүрлі қоғамын өзгертуге бағытталды. Бірақ соған қарамастан қазақ халқы өз тілін, дінін, салт-дәстүрін сақтап қалуға тырысты, ал XX ғасырдың басында ұлттық зиялылар осы отаршыл саясатқа қарсы ағартушылық және саяси күрес жүргізді.