Қазақтың ұлттық шешендік өнерінің дамуы (краткий конспект).

Қазақтың ұлттық шешендік өнерінің дамуы

Қазақтың шешендік өнері — халықтың тұрмыс-тіршілігімен, әдет-ғұрпымен, ел басқару және дау-шарды шешу дәстүрімен бірге қалыптасқан сөз өнері. Оның негізгі мақсаты — ойды әсерлі, дәлелді әрі көркем жеткізу, тыңдаушыны иландыру және әділ шешім айту.

Шешендік өнердің қалыптасу кезеңдері:

1. Ежелгі дәуір.
   Шешендік сөздердің бастауы түркі халықтарының көне мұраларынан көрінеді. Орхон-Енисей жазбаларындағы Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк сөздерінде ел бірлігі, ерлік, отаншылдық идеялары шешен тілмен берілген.

2. Қазақ хандығы дәуірі.
   XV–XVII ғасырларда жыраулар поэзиясы шешендік өнердің дамуына үлкен ықпал етті. Асан Қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет сияқты жыраулар елдің тағдыры, жердің тұтастығы, халықтың бірлігі туралы толғаулар айтты.

3. Билер дәуірі.
   XVII–XVIII ғасырлар қазақ шешендік өнерінің ең жоғары дамыған кезеңі саналады. Бұл уақытта билер ел ішіндегі жер, жесір, құн, мал дауларын әділ шешіп, халықты бірлікке шақырған. Шешендік өнердің көрнекті өкілдері:

   • Төле би — әділдігімен, тапқырлығымен танылған;

   • Қазыбек би — батыл да өткір сөздерімен әйгілі;

   • Әйтеке би — заңды терең білген, нақты шешім айтқан би.

   Үш бидің шешендік сөздерінде ел бірлігі, адамгершілік, әділдік, ынтымақ мәселелері көтерілді.

4. XIX ғасырдағы даму.
   Бұл кезеңде Сырым Датұлы, Бөлтірік шешен, Байдалы би, Досбол шешен, Мөңке би сияқты тұлғалар шешендік дәстүрді жалғастырды. Олардың сөздерінде отаршылдыққа қарсылық, ел мен жерді қорғау, халықтың мұң-мүддесі көрініс тапты.

5. Жазба әдебиет кезеңі.
   Абай Құнанбайұлы, Ыбырай Алтынсарин, Шоқан Уәлиханов және Ахмет Байтұрсынұлы шешендік ойдың жазба әдебиетте дамуына үлес қосты. Абайдың қара сөздері терең ойға, нақылға, дәлелге құрылған шешендік прозаның үлгісі болды.

Шешендік сөздердің түрлері:

• Шешендік арнау — бата, тілек, сәлем, көңіл айту, сын сөз;

• Шешендік толғау — өмір, қоғам, адамгершілік туралы нақыл сөздер;

• Шешендік дау — жер дауы, жесір дауы, құн дауы, мал дауы және ар дауы.

Негізгі ерекшеліктері:

• ойдың қысқа әрі нақты берілуі;

• сөздің көркем, бейнелі болуы;

• мақал-мәтелдердің жиі қолданылуы;

• тапқырлық пен ұтымды жауап;

• әділдікке, бірлікке, адамгершілікке үндейтін тәрбиелік мазмұн.

Қорытынды:
Қазақтың ұлттық шешендік өнері ауыз әдебиеті негізінде қалыптасып, жыраулар мен билер дәуірінде өркендеді. Ол халықтың тарихын, дүниетанымын, салт-дәстүрін және құқықтық түсінігін танытатын құнды рухани мұра болып табылады.