Махамбет Өтемісұлының өмірбаяны (1803–1846)

Махамбет Өтемісұлы – қазақ халқының ұлы ақыны, батыр, күйші, композитор, қоғам қайраткері және ұлт-азаттық қозғалыстың көрнекті өкілі. Ол 1836–1838 жылдары Исатай Тайманұлы бастаған халық көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі болды. Махамбет бүкіл өмірін халқының бостандығы мен теңдігі үшін күресуге арнаған тарихи тұлға.

Балалық шағы мен білім алуы

Махамбет Өтемісұлы 1803 жылы Бөкей Ордасының Нарын құмы өңірінде, қазіргі Батыс Қазақстан облысы аумағында дүниеге келген. Кейбір тарихи деректерде оның туған жылы 1804 жыл деп те көрсетіледі.

Махамбет Кіші жүздің Байұлы тайпасына жататын Беріш руынан шыққан. Әкесі Өтеміс ел арасында беделді, әділдігімен және шешендігімен танылған би болған.

Махамбет жас кезінен зерек, білімге құштар болып өседі. Ол мұсылманша сауат ашып, араб, татар және орыс тілдерін үйренген. Қазақтың халық ауыз әдебиетін, батырлар жырын, ақын-жыраулардың шығармаларын жақсы білген. Әсіресе Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз сияқты жыраулардың шығармашылығы оның ақындық өнеріне үлкен әсер етті.

Қоғамдық қызметі және көтеріліске қатысуы

Махамбет жас кезінен халықтың ауыр тұрмысын, ел ішіндегі әділетсіздікті көріп өсті. Ол қарапайым халықтың құқықтарын қорғауға ұмтылды.

Бастапқы кезеңде Махамбет Жәңгір ханның айналасындағы адамдармен байланыста болған. Кейін хан билігінің саясатына қарсы шығып, халық мүддесін қорғау жолын таңдады.

1829 жылы Махамбет патша әкімшілігі тарапынан тұтқындалып, Калмыков бекінісінде қамауда болды. Кейін босап шығып, қоғамдық күресін жалғастырды.

1836–1838 жылдары Махамбет Өтемісұлы Исатай Тайманұлымен бірге Бөкей Ордасындағы халық көтерілісіне белсенді қатысты.

Көтерілістің негізгі себептері жер тапшылығы, жайылымдардың әділетсіз бөлінуі, ауыр салықтар және Жәңгір хан мен патша әкімшілігінің саясатына халықтың наразылығы болды.

Исатай көтерілістің әскери басшысы болса, Махамбет оның сенімді серігі, ұйымдастырушысы әрі рухани жетекшісі болды. Ол өз өлеңдері арқылы халықты батылдыққа, бірлікке, еркіндік үшін күресуге шақырды.

1837 жылы көтерілісшілер Тастөбе шайқасында жеңіліске ұшырады. Алайда Исатай мен Махамбет күресті тоқтатпады.

1838 жылы 12 шілдеде Ақбұлақ өзені маңындағы шайқаста Исатай Тайманұлы ерлікпен қаза тапты. Бұл оқиға Махамбетке ауыр соққы болды. Соған қарамастан, ол өзінің азаттық жолындағы көзқарасынан бас тартпады.

Ақындық шығармашылығы

Махамбет Өтемісұлы қазақ әдебиетінде ерлік пен азаттықты жырлаған ерекше ақын ретінде танылды. Оның өлеңдерінде туған жерге деген сүйіспеншілік, халықтың мұңы, ерлік, намыс, достық және әділеттілік мәселелері кеңінен суреттеледі.

Ақынның белгілі шығармалары:

• «Ереуіл атқа ер салмай»

• «Мен, мен едім, мен едім»

• «Мұнар күн»

• «Тарланым»

• «Қызғыш құс»

• «Исатай деген ағам бар»

• «Соғыс»

• «Жәңгірге»

• «Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзі»

• «Арғымаққа оқ тиді»

Махамбеттің «Ереуіл атқа ер салмай» өлеңі халықты ерлікке, табандылыққа және күреске шақырады. Ал «Мұнар күн», «Тарланым» өлеңдерінде Исатай батырдың қазасына байланысты қайғысы мен өкініші бейнеленген.

Ақын шығармалары өткір тілімен, терең ойымен және күшті рухымен ерекшеленеді. Ол өлеңдерінде елдің тәуелсіздігі мен халықтың азаттығын бәрінен жоғары қойды.

Күйшілік өнері

Махамбет тек ақын әрі батыр ғана емес, талантты күйші-композитор да болған. Оның күйлерінде халықтың өмірі, ерлік күресі, туған жерге деген сағынышы мен жеке басынан өткен ауыр оқиғалар көрініс тапқан.

Белгілі күйлері – «Жұмыр қылыш», «Қайран Нарын», «Жорық», «Өкініш», «Жайық асу», «Шілтерлі терезе», «Исатайдың Ақтабаны-ай».

Бұл шығармалар қазақтың дәстүрлі күй өнерінен ерекше орын алады.

Өмірінің соңғы жылдары

1838 жылғы көтеріліс жеңілісінен кейін Махамбет патша әкімшілігі мен жергілікті билеушілердің қудалауына ұшырады. Ол бірнеше жыл бойы әртүрлі өңірлерде өмір сүріп, елдің бостандығы туралы ойларын жалғастырды.

1841 жылы қайта тұтқындалып, Орынборға жеткізілді. Кейін оған Бөкей Ордасына оралуға шектеу қойылды.

1846 жылы 20 қазанда Махамбет Өтемісұлы қазіргі Атырау облысындағы Қараой деген жерде Баймағамбет Айшуақұлы сұлтанның тапсырмасымен келген адамдардың қолынан қаза тапты. Ол кезде ақын шамамен 43 жаста еді.

Махамбеттің қайтыс болуы қазақ халқы үшін үлкен қайғы болды. Бірақ оның ерлік жолы мен шығармалары халық жадында мәңгі сақталды.

Махамбет Өтемісұлының тарихи маңызы

Махамбет Өтемісұлы қазақ халқының тарихында өшпес із қалдырды. Ол өзінің жалынды өлеңдерімен халықтың рухын көтеріп, әділетсіздікке қарсы күрестің символына айналды.

Ақынның шығармалары қазақ әдебиетінің алтын қорына енді. Оның өмірі мен ерлігі кейінгі ұрпаққа отансүйгіштіктің, батырлықтың және адалдықтың үлгісі болып келеді.

Бүгінде Қазақстанда Махамбет Өтемісұлының есімімен көшелер, мектептер, мәдениет мекемелері және Атырау облысындағы Махамбет ауданы аталады. Атырау университеті де ұлы ақынның есімімен аталған. Оның құрметіне ескерткіштер орнатылып, шығармалары зерттеліп, жарық көріп келеді.

Қорытынды

Махамбет Өтемісұлы – қазақ халқының еркіндігі мен тәуелсіздігін аңсаған ұлы тұлға. Ол қолына қару алып, елін қорғаған батыр ғана емес, өлеңдерімен халықтың рухын оятқан талантты ақын болды. Оның Исатай Тайманұлымен бірге жүргізген күресі Қазақстан тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі саналады.

Махамбет өз өмірін халқының азаттығына арнап, әділдік пен еркіндік жолында күресті. Оның батырлығы, қайсарлығы және әдеби мұрасы қазақ халқының рухани байлығы болып мәңгі сақталады.