1- mashq. Ajratilgan ikkinchi darajali bo'laklarni toping va turlarini aniqlang. 1. Ona qizim, kecha-kunduz o'ylayman seni. 2. Pastlikka, mehribonimni Xumson tomonga tusha boshladik. 3. Kutubxonada o'tirgan ikki do'st - Anvar bilan Aziz qizg'in suhbatlashmoqda. 4. Ustiga ko'k kostyum kiygan, baland bo'yli bir yigit kirib keldi. 5. Buvam, ya'ni onamning otasi, hozir mashina minib yuribdilar. 6. Men Nigoraga - dugonamga gapiryapman.

1-mashq. Ajratilgan ikkinchi darajali bo‘laklarni toping va turlarini aniqlang.

Ajratilgan ikkinchi darajali bo‘laklar gapdagi biror bo‘lakning ma’nosini aniqlashtirish, izohlash yoki to‘ldirish uchun xizmat qiladi. Ular uch turga bo‘linadi: ajratilgan aniqlovchi, ajratilgan to‘ldiruvchi va ajratilgan hol.

1. Ona qizim, kecha-kunduz o‘ylayman seni, mehribonimni.

Ajratilgan bo‘lak: mehribonimni.

Turi: Ajratilgan vositasiz to‘ldiruvchi.

Izoh: «Mehribonimni» so‘zi «seni» to‘ldiruvchisining ma’nosini izohlab, aniqlashtirib kelgan. Ikkalasi ham «kimni?» so‘rog‘iga javob bo‘ladi.

«Kecha-kunduz» — payt holi, «ona qizim» esa undalma hisoblanadi.

2. Pastlikka, Xumson tomonga tusha boshladik.

Ajratilgan bo‘lak: Xumson tomonga.

Turi: Ajratilgan o‘rin (yo‘nalish) holi.

Izoh: «Xumson tomonga» birikmasi «pastlikka» so‘zining ma’nosini aniqlashtirgan. Har ikkisi «qayerga?» so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Harakatning qaysi tomonga yo‘nalganini bildiradi.

3. Kutubxonada o‘tirgan ikki do‘st — Anvar bilan Aziz qizg‘in suhbatlashmoqda.

Ajratilgan bo‘lak: Anvar bilan Aziz.

Turi: Ajratilgan izohlovchi aniqlovchi.

Izoh: «Anvar bilan Aziz» birikmasi «ikki do‘st» kimlar ekanini aniq ko‘rsatib, ularni izohlaydi. «Kimlar?» degan so‘roqqa javob bo‘ladi.

Bu yerda ajratilgan bo‘lak tire bilan ajratilgan.

4. Ustiga ko‘k kostyum kiygan, baland bo‘yli bir yigit kirib keldi.

Ajratilgan bo‘lak sifatida berilgan: baland bo‘yli.

Turi: Sifatlovchi aniqlovchi.

Izoh: «Baland bo‘yli» birikmasi yigitning tashqi belgisini bildiradi va «qanday yigit?» so‘rog‘iga javob bo‘ladi. «Ustiga ko‘k kostyum kiygan» birikmasi ham yigitning belgisini ifodalovchi aniqlovchidir.

Grammatik jihatdan bu ikkala birikmani uyushiq sifatlovchi aniqlovchilar deb tahlil qilish ham to‘g‘riroq bo‘ladi, chunki ikkalasi «bir yigit» so‘zidan oldin kelgan.

5. Buvam, ya’ni onamning otasi, hozir mashina minib yuribdilar.

Ajratilgan bo‘lak: ya’ni onamning otasi.

Turi: Ajratilgan izohlovchi aniqlovchi.

Izoh: «Ya’ni onamning otasi» birikmasi «buvam» so‘zini izohlab, kim haqida gap ketayotganini aniqlashtiradi.

Ajratilgan bo‘lak gap o‘rtasida kelgani uchun ikki tomondan vergul bilan ajratilgan.

6. Men Nigoraga — dugonamga gapiryapman.

Ajratilgan bo‘lak: dugonamga.

Turi: Ajratilgan vositali to‘ldiruvchi.

Izoh: «Dugonamga» so‘zi «Nigoraga» to‘ldiruvchisini izohlab kelgan. Ikkalasi ham «kimga?» so‘rog‘iga javob bo‘ladi.

«Dugonamga» so‘zi Nigoraga kim sifatida murojaat qilinayotganini aniqlashtiradi.

Qisqacha javoblar

Eslatma: Savolda 1- va 2-gaplar matni aralashib ketgan. Aslida 1-gap «seni, mehribonimni» deb tugaydi, 2-gap esa «Pastlikka, Xumson tomonga tusha boshladik» shaklida yoziladi. Yuqoridagi tahlil shu to‘g‘rilangan matn asosida bajarildi.