Abdulla Oripovning hayoti va ijodi

Abdulla Oripovning hayoti

Abdulla Oripov — o‘zbek xalqining atoqli shoiri, tarjimoni, publitsisti va jamoat arbobi. U o‘zining mazmunli she’rlari, dostonlari va she’riy dramalari bilan o‘zbek adabiyoti rivojiga katta hissa qo‘shgan. Shoir O‘zbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi matnining muallifi sifatida ham xalqimiz qalbidan chuqur joy olgan.

Abdulla Oripov 1941-yil 21-martda Qashqadaryo viloyatining Koson tumanidagi Neko‘z qishlog‘ida tug‘ilgan. U bolalik yillarini qishloq muhitida o‘tkazgan. Ona tabiat, xalq hayoti, milliy urf-odatlar va oddiy insonlarning turmushi bo‘lajak shoir dunyoqarashining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Uning she’rlarida uchraydigan samimiylik, xalqona ruh va hayotiy kuzatishlar ham ana shu muhit bilan chambarchas bog‘liq.

Abdulla Oripov yoshligidan ilm olishga, kitob o‘qishga va adabiyotga katta qiziqish bildirgan. U 1958-yilda o‘rta maktabni oltin medal bilan tamomlagan. Shu yili Toshkent davlat universitetining filologiya fakulteti jurnalistika bo‘limiga o‘qishga kirgan va 1963-yilda universitetni imtiyozli diplom bilan bitirgan.

Oliy ta’limni tugatgach, turli nashriyot va jurnallarda muharrir bo‘lib ishlagan. Jumladan, “Yosh gvardiya” nashriyoti, G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti hamda “Sharq yulduzi” jurnalida faoliyat yuritgan. Keyinchalik O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasida mas’ul vazifalarda ishlagan. 1996–2009-yillarda O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasiga raislik qilgan.

Abdulla Oripov 2016-yil 5-noyabrda AQShning Texas shtatidagi Xyuston shahrida vafot etgan. U o‘zidan boy adabiy meros qoldirib, o‘zbek xalqining sevimli shoirlaridan biri sifatida tarixda qoldi.

Abdulla Oripovning ijodiy faoliyati

Abdulla Oripovning ijodi talabalik yillaridan boshlangan. Uning dastlabki she’rlariyoq o‘zining samimiyligi, chuqur ma’nosi va o‘ziga xos badiiy ifodasi bilan kitobxonlar e’tiborini tortgan. Shoirning ilk she’riy to‘plami “Mitti yulduz” 1965-yilda nashr etilgan. Ushbu kitob yosh ijodkorning o‘zbek she’riyatiga kirib kelganini namoyon etgan.

Shundan so‘ng uning birin-ketin yangi she’riy to‘plamlari nashr qilindi. Ular orasida quyidagilar alohida o‘rin tutadi:

• “Ko‘zlarim yo‘lingda” (1966)

• “Onajon” (1969)

• “Ruhim” (1971)

• “O‘zbekiston” (1971)

• “Xotirot” (1974)

• “Yurtim shamoli” (1974)

• “Hayrat” (1979)

• “Najot qal’asi” (1981)

• “Yillar armoni” (1983)

• “Haj daftari” (1992)

• “Munojot” (1992)

• “Saylanma” (1996)

• “Dunyo” (1999)

• “Shoir yuragi” (2003)

• “Ezgulik” (2012)

Bu asarlarda insonning ichki kechinmalari, hayotning mazmuni, Vatanga muhabbat, ona siymosi, ezgulik, adolat, vijdon va insoniylik kabi mavzular keng yoritilgan.

Shoir ijodining asosiy mavzulari

1. Vatanga muhabbat

Abdulla Oripov ijodining eng muhim yo‘nalishlaridan biri — Vatan mavzusidir. Shoir o‘z she’rlarida O‘zbekistonning go‘zalligini, xalqining mehnatsevarligini, tarixini va milliy qadriyatlarini ulug‘lagan.

Uning “O‘zbekiston” she’ri hamda “Men nechun sevaman O‘zbekistonni” asari Vatanga muhabbat tuyg‘usini chuqur ifodalovchi mashhur asarlardandir. Shoir Vatanni shunchaki yashash joyi sifatida emas, balki insonning or-nomusi, g‘ururi, o‘tmishi va kelajagi bilan bog‘liq muqaddas tushuncha sifatida tasvirlaydi.

Uning nazarida, inson o‘z yurtini sevishi, uning taqdiri uchun mas’uliyatni his qilishi va xalqining ravnaqi yo‘lida xizmat qilishi kerak.

2. Ona va insoniy muhabbat

Shoir ijodida ona obrazi alohida ahamiyatga ega. U ona mehrini, farzandning onaga bo‘lgan hurmatini, oilaning muqaddasligini samimiy ifodalaydi. Abdulla Oripovning bu mavzudagi she’rlari o‘quvchini mehr-oqibatli bo‘lishga, ota-onani qadrlashga va insoniy munosabatlarni asrashga undaydi.

Shuningdek, uning sevgi haqidagi she’rlarida samimiy tuyg‘ular, sog‘inch, armon va xotiralar o‘z aksini topgan. Shoir muhabbatni faqat ikki inson o‘rtasidagi tuyg‘u sifatida emas, balki inson qalbini boyitadigan, uni ezgulikka chorlaydigan kuch sifatida talqin qiladi.

3. Hayot, inson va falsafiy mushohada

Abdulla Oripov she’riyatining yana bir muhim xususiyati — falsafiy teranlikdir. U insonning hayotdagi o‘rni, umrning o‘tkinchiligi, yaxshilik va yomonlik, vijdon, mas’uliyat hamda adolat haqida chuqur fikr yuritadi.

Shoir insonni o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilishga, hayotning qadriga yetishga va har bir kunini mazmunli o‘tkazishga chaqiradi. Uning she’rlarida oddiy hayotiy voqealar ham keng ma’noga ega bo‘lib, kitobxonni o‘ylashga undaydi.

4. Milliy qadriyatlar va ma’naviyat

Abdulla Oripov xalqning tarixi, urf-odatlari, diniy-axloqiy qarashlari va ma’naviy merosiga katta e’tibor bergan. U o‘z ijodida milliy o‘zlikni anglash, xalqning qadr-qimmatini ulug‘lash va ajdodlar merosini asrab-avaylash g‘oyalarini ilgari surgan.

Shoirning asarlari insonni ma’naviy barkamollikka, halollikka, sabr-toqatga va ezgulikka chorlaydi. Shu jihatdan uning ijodi nafaqat badiiy, balki tarbiyaviy ahamiyatga ham ega.

Abdulla Oripovning dostonlari va dramatik asarlari

Abdulla Oripov faqat lirik she’rlar yozish bilan cheklanmagan. U doston va she’riy dramalar yaratib, o‘zbek adabiyotining turli janrlarida samarali ijod qilgan.

Uning mashhur asarlari qatoriga quyidagilar kiradi:

• “Jannatga yo‘l” — insonning ma’naviy olami, ezgulik va yomonlik, hayotiy tanlovlar haqida mushohada yuritishga undaydigan doston.

• “Sohibqiron” — Amir Temur siymosi va tarixiy merosiga bag‘ishlangan she’riy drama. Asarda tarix, davlat boshqaruvi, xalq taqdiri va inson mas’uliyati kabi masalalar yoritilgan.

• “Hakim va ajal” — inson hayoti va o‘limi, aql-zakovat hamda hayot mazmuni bilan bog‘liq masalalarni badiiy talqin etuvchi asarlardan biri.

Bu asarlar shoirning tarixiy voqealarni, murakkab insoniy munosabatlarni va falsafiy muammolarni badiiy ifodalash mahoratini ko‘rsatadi.

Abdulla Oripov — mohir tarjimon

Abdulla Oripov tarjimon sifatida ham katta xizmat qilgan. U jahon adabiyotining ayrim yirik namoyandalariga mansub asarlarni o‘zbek tiliga tarjima qilib, o‘zbek kitobxonlarini jahon adabiyoti durdonalari bilan tanishtirishga hissa qo‘shgan.

U italyan shoiri Dante Aligyeriyning “Ilohiy komediya” asarini, shuningdek, Aleksandr Nekrasov, Lesya Ukrainka, Taras Shevchenko, Rasul Hamzatov va Qaysin Quliyev kabi ijodkorlarning ayrim asarlarini tarjima qilgan.

Tarjima jarayonida u asarning mazmunini yetkazish bilan birga, undagi badiiy ruh va falsafiy ma’noni ham saqlashga intilgan. Bu faoliyat shoirning til boyligini, adabiy bilimini va yuksak mahoratini namoyon etadi.