1. Түргөш кагандыгын ким негиздеген? 2. Сакал кагандын жана Сулуу кагандын саясаттары жөнүндө айтып бергиле. Карта менен иштөөгө үйрөнүңүздөр: Түргөш кагандыгынын картасын карап, кайсы мамлекеттер менен чектешкендигин айтып бергиле. Ойлонгула жана талкуулагыла: эмне үчүн түрк кагандары ислам дининин таралышына каршы болгон?

Түргөш кагандыгынын негизделиши, анын кагандарынын саясаты жана исламдын жайылышына каршылыктын себептери боюнча тарыхый маалыматтарды тактап, суроолордун баарына ирети менен жооп берем.

1. Түргөш кагандыгын ким негиздеген?

Түргөш кагандыгын Үч-Элиг каган негиздеген. Ал тарыхый булактарда Вужиле деген ат менен да кездешет. Үч-Элиг Батыш Түрк кагандыгы алсырагандан кийин Жетисуу аймагындагы түргөш урууларын бириктирип, өз алдынча мамлекет түзгөн. Көпчүлүк тарыхый эмгектерде каганаттын негизделген жылы катары 699-жыл көрсөтүлөт; айрым окуу материалдарында 704-жыл деп да берилет. Каганаттын башкы борбору Суяб шаары болгон. ResearchGate+1

2. Сакал каган менен Сулуу кагандын саясаты

Сакал каган Үч-Элиг кагандын уулу болгон жана 706–711-жылдары бийлик жүргүзгөн. Анын мезгилинде Түргөш кагандыгы бир нече тараптан коркунучта калган: Тан Кытайы, Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгы жана Орто Азияга жылып келген араб аскерлери басым жасап турган.

Сакал кагандын негизги саясаты мамлекеттин көз карандысыздыгын сактоого багытталган. Ал Кытайдын аскерлерине каршы согушуп, 709-жылы Аньси тарапка жортуул жасап, кытай гарнизонун жеңген. Ошондой эле согдулуктар менен союз түзүп, Бухара тарапта араб кол башчысы Кутайба ибн Муслимдин аскерлерине каршы күрөшкөн. Бирок 711-жылы Болучу деген жерде Экинчи Түрк кагандыгынын күчтөрүнөн жеңилип, туткунга түшүп өлтүрүлгөн. Ошондон кийин Түргөш кагандыгы бир аз убакытка алсырап калган. Википедия+1

Сулуу каган же Сулук каган 716–738-жылдары бийлик жүргүзгөн. Ал кара түргөштөрдүн башчысы болгон жана Түргөш кагандыгынын кайрадан күч алышына чоң салым кошкон. Анын саясатынын негизги багыттары төмөнкүлөр болгон:

• Түргөш мамлекетинин өз алдынчалыгын бекемдөө;

• Кытай, Тибет жана башка коңшу күчтөр менен дипломатиялык байланыш түзүү;

• Согд, Фергана жана Мавераннахрдагы жергиликтүү элдерди араб аскерлеринен коргоо;

• Улуу Жибек жолунун маанилүү аймактарын көзөмөлдөөгө аракеттенүү.

Сулуу каган арабдардын Орто Азияга карай жылышына каршы күрөштө өзгөчө белгилүү болгон. Ал согдулуктар жана башка жергиликтүү башкаруучулар менен биригип, араб кошуундарына бир нече жолу сокку урган. Анын тушунда Түргөш кагандыгы Орто Азиядагы күчтүү мамлекеттердин бири болгон. Бирок акырында ички талаш-тартыштар күчөп, Сулуу каган 738-жылы өлтүрүлгөн. Андан кийин кара жана сары түргөштөрдүн ортосунда бийлик үчүн күрөш башталган. Википедия+1

Карта боюнча: Түргөш кагандыгы кайсы мамлекеттер менен чектешкен?

Картада көрсөтүлгөн доорго жараша чек аралар өзгөрүп турган. Бирок Түргөш кагандыгынын негизги коңшулары төмөнкүлөр болгон:

• чыгышында — Тан империясы, башкача айтканда Кытай;

• түндүк-чыгышында — Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгы;

• түштүгүндө — Тибет мамлекети;

• батышында жана түштүк-батышында — Араб халифатынын таасириндеги Мавераннахр аймактары;

• түндүк-батыш жагында — карлук уруулары жана башка көчмөн бирикмелер.

Түргөш кагандыгы Жетисуу, Чүй, Талас, Ысык-Көл, Иле өрөөнү сыяктуу аймактарды камтыган. Анын жайгашкан жери Улуу Жибек жолунун боюнда болгондуктан, бул мамлекет Кытай, Тибет, арабдар жана түрк уруулары үчүн абдан маанилүү болгон. American Journals

Эмне үчүн түрк кагандары ислам дининин таралышына каршы болушкан?

Түрк кагандары исламга жөн гана дин катары эмес, көбүнчө арабдардын саясий жана аскерий кеңейүүсү менен кошо келген күч катары карашкан. Ошондуктан алардын каршылыгынын негизги себептери төмөнкүлөр болгон:

1. Мамлекеттин көз карандысыздыгын сактоо. Исламдын тарашы араб халифатынын бийлигинин жайылышы менен коштолгон. Түрк кагандары өз жерлерин жана бийлигин жоготуп алуудан кооптонушкан.

2. Жер жана соода жолдору үчүн күрөш. Мавераннахр менен Жетисуу Улуу Жибек жолунун маанилүү бөлүгү болгон. Бул аймакты көзөмөлдөө саясий да, экономикалык да жактан пайдалуу эле.

3. Салттуу ишенимдерди коргоо. Түрк урууларынын арасында Теңирчилик жана башка жергиликтүү диний салттар кеңири болгон. Жаңы диндин жайылышы коомдук түзүлүшкө, каада-салтка жана башкаруу тартибине таасир бермек.

4. Жергиликтүү элдерди колдоо. Согдулуктар, ферганалыктар жана башка Орто Азия элдери араб баскынчылыгына каршы жардам сурашкан. Түргөш кагандары аларды колдоо менен өздөрүнүн да коопсуздугун бекемдөөгө аракеттенишкен.

Демек, Түргөш кагандарынын исламдын таралышына каршы чыгышы негизинен диний кастыктан эмес, мамлекеттин эгемендигин, жерин, соода жолдорун жана салттуу коомдук тартибин сактап калуу аракетинен улам болгон.