Sport mashqi jarayonida jismoniy sifatlarni rivojlantirish

Sport mashqi jarayonida jismoniy sifatlarni rivojlantirish sportchilarni har tomonlama tayyorlashning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Jismoniy sifatlar sportchining harakat faoliyatini samarali bajarishi, yuqori natijalarga erishishi, musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etishi hamda jismoniy imkoniyatlarini takomillashtirishga xizmat qiladi.

Jismoniy sifatlarni rivojlantirish jarayoni muntazam, izchil va ilmiy asoslangan mashg‘ulotlar orqali amalga oshiriladi. Bunda sportchining yoshi, jinsi, jismoniy tayyorgarlik darajasi, sport turi va individual xususiyatlari hisobga olinadi.

1. Jismoniy sifatlar haqida umumiy tushuncha

Jismoniy sifatlar — insonning jismoniy harakatlarni bajarish imkoniyatlarini belgilaydigan asosiy xususiyatlardir. Sport nazariyasida jismoniy sifatlarning quyidagi asosiy turlari ajratiladi:

1. Kuch.

2. Tezkorlik.

3. Chidamlilik.

4. Chaqqonlik.

5. Egiluvchanlik.

Ushbu sifatlarning har biri sport faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Ular bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, sportchining umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarligini shakllantiradi.

2. Kuch sifatini rivojlantirish

Kuch — tashqi qarshilikni yengish yoki mushaklar yordamida unga qarshilik ko‘rsatish qobiliyatidir. Kuch sportchining ko‘plab harakat faoliyatlarida muhim o‘rin egallaydi.

Kuch sifatini rivojlantirish uchun quyidagi mashqlardan foydalaniladi:

• Shtanga va gantellar bilan mashqlar bajarish.

• Turnikda tortilish.

• Brusda mashq qilish.

• Qo‘l va oyoq mushaklarini rivojlantiruvchi mashqlar.

• O‘z tana vazni bilan bajariladigan mashqlar.

• Turli qarshiliklarni yengishga qaratilgan mashqlar.

Kuchni rivojlantirishda yuklamaning miqdori, takrorlash soni, dam olish oralig‘i va mashqlar bajarilish texnikasiga e'tibor berish kerak.

Kuch sifatining asosiy ko‘rinishlari quyidagilardan iborat:

• Maksimal kuch — sportchining eng katta qarshilikni yenga olish qobiliyati.

• Tezkor-kuch — qisqa vaqt ichida katta kuch namoyon qilish qobiliyati.

• Kuch chidamliligi — uzoq vaqt davomida kuch talab qiladigan harakatlarni bajarish qobiliyati.

Kuch sifatini rivojlantirish og‘ir atletika, kurash, gimnastika, yengil atletika va boshqa sport turlarida katta ahamiyatga ega.

3. Tezkorlik sifatini rivojlantirish

Tezkorlik — insonning harakatlarni qisqa vaqt ichida bajarish qobiliyatidir. Bu sifat sportchining tez harakatlanishi, signalga tez javob qaytarishi va harakatlarni yuqori sur'atda bajarishida namoyon bo‘ladi.

Tezkorlikni rivojlantirish uchun quyidagi mashqlardan foydalaniladi:

• 20–30 metr masofaga tez yugurish.

• Qisqa masofalarga takroriy yugurish.

• Startdan tez chiqish mashqlari.

• Harakatli o‘yinlar.

• Turli signallarga tez javob qaytarish mashqlari.

• Tezkor harakatlarni takrorlash.

Tezkorlikni rivojlantirishda mashqlar yuqori tezlikda va to‘g‘ri texnikada bajarilishi lozim. Mashqlar orasida yetarli dam olish va organizmning tiklanishini ta'minlash muhimdir.

Tezkorlik futbol, basketbol, voleybol, boks, tennis va yengil atletika kabi sport turlarida alohida ahamiyat kasb etadi.

4. Chidamlilik sifatini rivojlantirish

Chidamlilik — sportchining uzoq vaqt davomida jismoniy faoliyatni samarali bajarish va charchoqqa qarshi tura olish qobiliyatidir.

Chidamlilik ikki asosiy turga bo‘linadi:

Umumiy chidamlilik — organizmning uzoq vaqt davomida o‘rtacha yoki mo‘tadil jadallikdagi jismoniy ishlarni bajarish qobiliyati.

Maxsus chidamlilik — muayyan sport turiga xos bo‘lgan jismoniy faoliyatni uzoq vaqt davomida samarali bajarish qobiliyati.

Chidamlilikni rivojlantirishda quyidagi mashqlar qo‘llaniladi:

• Uzoq masofaga yugurish.

• Suzish.

• Velosiped haydash.

• Kross yugurish.

• Takroriy mashqlar bajarish.

• Sport o‘yinlari orqali jismoniy yuklamani oshirish.

Chidamlilikni rivojlantirish yurak-qon tomir va nafas olish tizimlari faoliyatini takomillashtirishga yordam beradi. Shuningdek, organizmning jismoniy yuklamalarga moslashish imkoniyatlarini oshiradi.

5. Chaqqonlik sifatini rivojlantirish

Chaqqonlik — harakatlarni tez, aniq va muvofiqlashtirilgan holda bajarish, o‘zgaruvchan vaziyatlarga tez moslashish qobiliyatidir.

Chaqqonlik sportchidan yaxshi koordinatsiya, muvozanat va harakatlarni boshqarish qobiliyatini talab qiladi.

Chaqqonlikni rivojlantirish uchun quyidagi mashqlardan foydalaniladi:

• To‘siqlar orasidan yugurish.

• Yo‘nalishni tez-tez o‘zgartirib yugurish.

• Akrobatik mashqlar.

• Muvozanatni saqlash mashqlari.

• To‘p bilan bajariladigan murakkab harakatlar.

• Harakatli va sport o‘yinlari.

Chaqqonlikni rivojlantirishda mashqlarning xilma-xil bo‘lishi va harakat vaziyatlarining o‘zgarib turishi muhim hisoblanadi.

Ushbu jismoniy sifat futbol, basketbol, voleybol, kurash, gimnastika va boshqa sport turlarida katta ahamiyatga ega.

6. Egiluvchanlik sifatini rivojlantirish

Egiluvchanlik — bo‘g‘imlarda katta amplitudali harakatlarni bajara olish qobiliyatidir. Egiluvchanlik mushaklar, paylar va bo‘g‘imlarning harakatchanligi bilan bog‘liq.

Egiluvchanlik ikki turga bo‘linadi:

• Faol egiluvchanlik — mushaklarning faol qisqarishi hisobiga harakat amplitudasini oshirish.

• Sust egiluvchanlik — tashqi kuch, sherik yoki maxsus moslama yordamida harakat amplitudasini oshirish.

Egiluvchanlikni rivojlantirish uchun quyidagi mashqlar bajariladi:

• Oldinga va yon tomonlarga egilish.

• Qo‘l va oyoqlarni cho‘zish mashqlari.

• Gimnastik mashqlar.

• Bo‘g‘imlarni aylantirish.

• Statik va dinamik cho‘zilish mashqlari.

• Shpagatga tayyorlovchi mashqlar.

Egiluvchanlikni muntazam rivojlantirish harakat amplitudasini kengaytiradi, sport texnikasini yaxshilaydi va ayrim harakat jarohatlari xavfini kamaytirishga yordam beradi.

7. Sport mashg‘ulotlarida jismoniy sifatlarni rivojlantirish usullari

Sport mashqi jarayonida jismoniy sifatlarni rivojlantirish uchun bir nechta asosiy metodlardan foydalaniladi.

1. Takroriy mashq metodi.

Bunda muayyan mashq bir necha marta takrorlanadi. Har bir takrorlash orasida belgilangan dam olish vaqti ajratiladi. Ushbu metod kuch, tezkorlik va chidamlilikni rivojlantirishda qo‘llaniladi.

2. Bir tekis bajarish metodi.

Mashqlar uzoq vaqt davomida bir xil tezlik va jadallikda bajariladi. Bu usul asosan umumiy chidamlilikni rivojlantirish uchun samaralidir.

3. Interval metodi.

Mashqlar ma'lum vaqt oralig‘ida bajarilib, ular orasida qisqa dam olish vaqti belgilanadi. Bu metod yurak-qon tomir tizimi faoliyatini takomillashtirish va chidamlilikni rivojlantirishda qo‘llaniladi.

4. O‘zgaruvchan mashq metodi.

Mashq bajarish davomida tezlik, jadallik va harakat sharoitlari o‘zgartirib boriladi. Bu usul sportchining moslashuvchanligi va jismoniy imkoniyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.

5. Aylanma mashq metodi.

Sportchilar bir nechta mashq stansiyalarida ketma-ket mashqlar bajaradilar. Har bir stansiyada muayyan mushak guruhi yoki jismoniy sifat rivojlantiriladi. Bu metod umumiy jismoniy tayyorgarlikni oshirishda keng qo‘llaniladi.

8. Jismoniy sifatlarni rivojlantirishda sport mashg‘ulotlarini rejalashtirish

Jismoniy sifatlarni samarali rivojlantirish uchun mashg‘ulotlar to‘g‘ri rejalashtirilishi kerak. Rejalashtirish jarayonida quyidagi tamoyillarga amal qilinadi:

• Muntazamlilik tamoyili — mashg‘ulotlarni uzluksiz va belgilangan tartibda olib borish.

• Bosqichma-bosqichlik tamoyili — jismoniy yuklamani asta-sekin oshirib borish.

• Individuallashtirish tamoyili — sportchining shaxsiy imkoniyatlarini hisobga olish.

• Onglilik va faollik tamoyili — sportchining mashg‘ulot maqsadini tushunib, faol ishtirok etishi.

• Ko‘rgazmalilik tamoyili — mashqlarni to‘g‘ri namoyish etish va tushuntirish.

• Yuklama va dam olishning uyg‘unligi — organizmning tiklanishini ta'minlash.

Mashg‘ulotlar jarayonida umumiy jismoniy tayyorgarlik va maxsus jismoniy tayyorgarlik bir-biri bilan uyg‘unlashtirilishi lozim.

Umumiy jismoniy tayyorgarlik sportchining barcha asosiy jismoniy sifatlarini rivojlantiradi. Maxsus jismoniy tayyorgarlik esa tanlangan sport turiga xos bo‘lgan harakat va jismoniy imkoniyatlarni takomillashtiradi.

9. Jismoniy sifatlarni rivojlantirishning sport natijalariga ta'siri

Jismoniy sifatlarning rivojlanganligi sportchining musobaqalardagi natijalariga bevosita ta'sir ko‘rsatadi.

Masalan:

• Kuchning rivojlanishi sportchining qarshilikni yengish va kuch talab qiladigan harakatlarni bajarish imkoniyatini oshiradi.

• Tezkorlikning rivojlanishi harakatlarni tez bajarish va raqib harakatlariga tez javob qaytarishga yordam beradi.

• Chidamlilikning rivojlanishi musobaqa davomida ish qobiliyatini saqlash imkonini beradi.

• Chaqqonlikning rivojlanishi murakkab harakatlarni tez va aniq bajarishga yordam beradi.

• Egiluvchanlikning rivojlanishi harakat amplitudasini oshirib, sport texnikasini takomillashtiradi.

Shu sababli sport mashg‘ulotlarida barcha jismoniy sifatlarni o‘zaro bog‘liq holda rivojlantirish zarur. Faqat bitta jismoniy sifatga e'tibor qaratish sportchining umumiy tayyorgarligida ayrim kamchiliklarning yuzaga kelishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Xulosa

Sport mashqi jarayonida jismoniy sifatlarni rivojlantirish sportchilarning jismoniy tayyorgarligini oshirish, harakat qobiliyatlarini takomillashtirish va yuqori sport natijalariga erishishning asosiy omillaridan biridir.

Kuch, tezkorlik, chidamlilik, chaqqonlik va egiluvchanlik bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularni muntazam ravishda rivojlantirish sportchining umumiy hamda maxsus tayyorgarligini yaxshilaydi.

Jismoniy sifatlarni rivojlantirishda mashg‘ulotlarni to‘g‘ri tashkil etish, jismoniy yuklamalarni sportchining imkoniyatlariga moslashtirish, mashqlarni izchil murakkablashtirish va dam olish jarayoniga rioya qilish muhim ahamiyatga ega.

Demak, sport mashqi jarayonida jismoniy sifatlarni ilmiy asosda, tizimli va maqsadli rivojlantirish sportchining sog‘lom, baquvvat, chaqqon va chidamli bo‘lib shakllanishiga, shuningdek, yuqori sport mahoratiga erishishiga xizmat qiladi.